تعریف برنج

برنج چیست؟
یکی از کهنترین و محبوبترین غذا در جهان «برنج» است، از قدیمیترین محصولات کشاورزی و مهمترین وعده غذایی کشت شده توسط بشر با منبع اصلی کربوهیدرات، ویتامین، حاوی پروتئین و انرژی غنی که تاریخچهای پیچیده دارد؛ میلیونها نفر در سراسر دنیا آن را بهعنوان غذای اصلی میشناسند. این گیاه یکساله خانواده گندمیان و چمن از بذر «اوریزا ساتیوا» در کشورهای بسیاری، پرمصرفترین و بهترین غلات برای تغذیه محسوب میشود. گل یا میوه آن، در غلافی طلایی رنگ بنام «شالی» نهفته است؛ این دانه نشاستهای پس از برداشت اولیه «شالی» با ارقام دانه بلند، متوسط، و دانه کوتاه، در کارخانه برنج یا شالیکوبی طی فرآیندهایی مانند خشک کردن و پوستگیری به برنج سفید تبدیل میشود.
حساب خود را به مشتری ویژه تبدیل کنید.
یکی از قدیمیترین و پرمصرفترین غلات در جهان برنج است، که میلیونها نفر در سراسر جهان آن را بهعنوان غذای اصلی مصرف میکنند. این گیاه یکساله از خانواده گرامینهها (Gramineae) است؛ و بهدلیل نیازمندی به شرایط آب و هوایی خاص، عمدتاً در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری کشت میشود.
گیاه برنج
برنج (Rice)، وعده غذایی است از غلات، که در اکثر نقاط جهان بهعنوان غذای اصلی محسوب میشود. بیشتر از نصف جمعیت دنیا از این غلهی مهم برای تغذیه استفاده میکنند. گیاه برنج، معروف است به رویش علفی در مناطق پر آب و معتدل. گل یا میوه برنج، در غلافی طلایی رنگ بنام شالی نهفته است، که برای تغذیه، باید پوست روی آن در کارخانه برداشته شود؛ برنج از خانواده گندمیان و چمن محسوب میشود؛ اجزای تشکیل دهنده آن، ریشه، ساقه، برگ، خوشه، سنبلچه، و دانه است.
گیاه برنج یکی از مهمترین غلات و منابع غذایی در جهان است، که نقش اساسی در تغذیه میلیاردها انسان ایفا میکند. این غله از گیاه اریزا ساتیوا (Oryza sativa) بهدست میآید. کشورهایی مانند چین، هند، و اندونزی از بزرگترین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان برنج در جهان هستند.
از نظر شرایط اقلیمی، برنج گیاهی است، سر بر آتش و پا در آب؛ تنوع زیستی این گیاه موجب شده تا در جهان انواع مختلف آن کشت گردد؛ اقلام برنج زودرس کمتر از 70 روز، میانرس از 70 الی 100 روز، دیررس بیش از 100 روز، در خاورمیانه وجود دارد. عواملی که در کشت برنج تاثیر دارد، نور مناسب، دمای تقریباً گرم، میزان رطوبت بالا، آب فراوان، و همچنین خاک غنی و حاصلخیز است. بنابرین رشد گیاه برنج و پرورش آن در هر منطقهای از کره زمین، امکانپذیر نیست.
تعریف شالی
شالی به برنجی گفته میشود که هنوز پوست آن جدا نشده است. در واقع، شالی همان دانههای خام برنج است که از بوته برنج برداشت میشود، اما بهطور کامل فرآیند سفیدسازی یا صیقلدهی آن انجام نشده است. برای استفاده بهعنوان برنج خوراکی، شالی باید در کارخانهها پوستگیری و سفید شود تا به برنج سفید تبدیل گردد.
در بسیاری از مناطق، شالی بهعنوان یک محصول اولیه در کشاورزی برنج کشت میشود و پس از فرآوری، تبدیل به برنج سفید، برنج قهوهای یا دیگر محصولات برنج میشود. شالی بهطور طبیعی دارای ارزش غذایی بیشتری نسبت به برنج سفید است چون حاوی بخشهایی از دانه مانند سبوس است که بهعنوان منبع فیبر، ویتامینها و مواد معدنی شناخته میشود.
ساختار برنج
برنج با نام علمی اوریزا ساتیوا (Oryza sativa) از گیاهان گندمسانان است. آگاهی از ساختار دانههای برنج برای درک فیزیکی و شیمیایی برنج مهم است. بافت متفاوت و ترکیب مختلف آن، همراه با لایههای چندگانه پوسته برنج، عملکرد سلولی دارد.
در ساختار دانه شالی برنج، اعضای غلاف، پهنک، زبانک، گوشواره، و سایر اندامواره برنج در بدنه بهصورت پایه خوشه، شاخهها، سنبلچه و گل پرچم دیده میشود. در پایینترین بخش گیاه (ابتدای گرهها)، ریشههای برنج وجود دارد.
اجزای گیاه برنج به چند بخش اندامهای رویشی (ریشه، ساقه، برگ) و زایشی (خوشه، سنبلچه)، و همچنین هسته دانه اصلی است. برگها سازماندهی تنفس و پایگاه فتوسنتز را جهت رشد گیاه برعهده دارند؛ که فرم بدنی و ساختار (مورفولوژی) آن است.
جنسیت گیاه برنج تک پایه است. به این معنی که هر دو اندام جنس نر و ماده در یک بدن وجود دارد؛ بنابرین تولید مثل برنج از طریق گرده افشانی انجام میشود. تخمک گیاه میتواند از طریق لقاح گردههای خودش نیز بارور شود.
ریشه برنج
ریشههای افشان برنج بهصورت سطحی در عمق 15 الی 25 سانتیمتری خاک نفوذ دارد که تکیهگاه است. با افزایش عمر گیاه، ریشههای برنج حجم و فضای بیشتری مییابد. ریشهها در پنجهزنی مرحله داشت، میتوانند گستردهتر و قدرتمندتر شوند.
ساقه برنج
ساقههای برنج با گرههای توپر و بندهای لولهای، تا ارتفاع 150 سانتیمتری رشد میکند. گره، زبانه، زبانک، گوشواره، و برگ در قسمت جای دارد. نقش ساقه حمایت از ساختمان بالایی و پیوند با ریشه است. رگبرگها نقش انتقال اکسیژن را دارند.
خوشه برنج
بالاترین برگ زیر خوشه را پرچم گل مینامند؛ در ارقام مختلف برنج، از 15 تا 20 برگ متصل به خوشهها دیده میشود؛ که در بالاترین قسمت گیاه، سنبلچهها و خوشههای طلایی با گل آذین است. هر خوشه دارای محورهای کوچکی بنام سنبله است.
پوست برنج
لایههای اصلی سبوس برنج، در واقع همان پوسته برنج است؛ که در فرآوری تولید برنج سفید در کارخانه شالیکوبی از آن جدا میشود. ماندن آخرین لایه پوست شالی روی برنج، محصول مغذی و مقوی برنج قهوهای را در بازار برنج پدید میآورد.
بذر برنج
انواع مختلف بذر گیاه برنج وجود دارد. برنج خارجی از پیوند چندین بذر برنج متولد شده است. برخی از کشورها برنج تراریخته یا تغییر ژنتیک دارند. در دهه اخیر جهاد کشاورزی ایران، برنجهای پیوندی اصیل را برای کشاورزان به ارمغان آورده است.
بافت برنج
بافت و جنس برنج، بر اساس میزان نشاسته موجود در آن به حالتهای متفاوت بلوری یا شیشهای، و نرم بصورت دانههای مغزدار مرواریدی، در میآید. بافت برنج در زمان پخت به راحتی، با میزان سبکی و چسبندگی آن رابطهای مستقیم دارد.
- بافت برنج کریستالی
- بافت برنج مرواریدی
عمدتاً برنجهای مغزدار و توپر، از کیفیت بالاتری برخوردارند؛ به برنجهای شیشهای و کریستالی، برنج پرمحصول هم گفته میشود. چرا که در فرآیند کشاورزی مکانیزه و در شرایط خاص تولید انبوه کشت میشود، که در قیمت بصرفه است.
رنگ برنج
رنگهای برنج بر اساس درصد سبوسدار بودن لایهی بیرونی دانهها و همچنین ژنوم بذر آن تغییر میکند. تونالیته رنگ برنج شامل: سفید، شیری، کاهی، استخوانی، کرمی، دودی است. رنگ برنج خوب، نباید کدر و خاکستری باشد.
برنج رنگ قهوهای آخرین لایه پوست سبوس را در خود دارد، که نقش بسزایی در تأمین ویتامینهای گروه ب دارد. معمولاً برنج نو رسیده و تازه، به رنگ سبز ملایم است. معمولاً برنج رنگ روشن و تازه، عطر و بوی بیشتری دارد.
اندازه برنج
ابعاد و شکل برنج یکی از متمایزترین بخش دانه است؛ که در گونههای هندی و ژاپنی به کوتاه، بزرگ، بلند تقسیمبندی میشود؛ برخی عریض و گرد هستند، و برخی باریک و قلمی یا طویل هستند. البته برنج کامل و شکسته نیز در انواع مختلف وجود دارد.
- برنج دانه بلند: طول دانه حداقل ۳ تا ۴ برابر عرض دانه
- برنج دانه متوسط: برنجی است به نسبت اندازه 2 به 1
- برنج دانه کوتاه: دارای کوتاهترین طول و نسبتاً گرد شده
اندازه برنج خام و برنج پخته متفاوت است. برنج مرغوب در زمان پخت، شیکلتر و قد کشیدهتر است؛ اندازه برنج، تاثیر زیادی در کیفیت پخت و مزه برنج ندارد. به همین دلیل برخی از نیمدانه و سرلاشه برنج با کیفیت در پخت برنج استفاده میکنند.
تاریخچه برنج
برنج یکی از قدیمیترین و مهمترین غلات کشت شده توسط بشر است که تاریخچهای طولانی و پیچیده دارد. این غله اساسی که بهعنوان غذای اصلی در بسیاری از فرهنگها و جوامع جهان مصرف میشود، نقش مهمی در توسعه تمدنهای انسانی ایفا کرده است. منشأ برنج به دو منطقه اصلی یعنی جنوب شرقی آسیا و شبهقاره هند در آسیا برمیگردد.
تحقیقات باستانشناسی نشان میدهند که کشت برنج در چین به حدود ۱۰,۰۰۰ سال قبل بازمیگردد. شواهد نشان میدهند که برنج وحشی در مناطق گرم و مرطوب جنوب چین، هند و تایلند وجود داشته و از این مناطق بهتدریج به سایر نقاط جهان منتقل شده است.
برنج از آسیا به خاورمیانه و سپس به اروپا و آفریقا منتقل شد. اعراب در دوران طلایی اسلام، برنج را به مناطق مدیترانهای و شمال آفریقا معرفی کردند. در قرون وسطی، کشت برنج در جنوب اروپا، بهویژه در اسپانیا و ایتالیا، رایج شد.
در قرنهای پانزدهم و شانزدهم میلادی، برنج توسط کاوشگران و استعمارگران اروپایی به قاره آمریکا منتقل شد. اسپانیاییها برنج را به آمریکای جنوبی و مرکزی و پرتغالیها آن را به برزیل معرفی کردند. در آمریکای شمالی، کشت برنج ابتدا در ایالتهای جنوبی مانند کارولینای جنوبی و جورجیا رواج یافت.
منشاء برنج در قرن هفتم ميلادی است که توسط مصريان شروع به کشت شد. در بسیاری از فرهنگها، برنج نمادی از فراوانی، باروری و برکت است و در مراسم و جشنهای مختلف استفاده میشود. برای مثال، در فرهنگهای آسیایی، مراسم ازدواج و جشنهای مذهبی بدون حضور برنج ناقص تلقی میشوند.
کشت برنج
امروزه برنج یکی از مهمترین محصولات کشاورزی جهان است و در بسیاری از کشورهای آسیایی بهعنوان غذای اصلی مصرف میشود. چین و هند بزرگترین تولیدکنندگان برنج در جهان هستند و پس از آنها، کشورهای اندونزی، بنگلادش، ویتنام و تایلند قرار دارند. برنج همچنین یکی از محصولات صادراتی مهم این کشورهاست و نقش مهمی در اقتصاد آنها دارد.
برنج (به انگلیسی Rice) در ایران، پس از تسلط اعراب، کشت برنج رونق گرفته است. از قرن گذشته تا کنون، برنج سفید در میان سایر ارقام رنگی برنج، ارزش غذایی بهتری دارد. برنج مهمترین اقلام غذایی ایرانیها، پس از نان و گندم است. برنجکاری ایران بهصورت سنتی در مزرعه کشت میشود. کشاورزان سالانه بهطور چندگانه خزانه را بذرپاشی میکنند تا برای نشاکاری در زمین کشاورزی آماده شود. همچنین مراحل فصلی کشت برنج ایران، شامل کاشت، داشت، برداشت است.
برنج از زمانهای بسیار دور تا به امروز، نقشی حیاتی در تغذیه و فرهنگهای مختلف جهان ایفا کرده است. این غله با ارزش به دلیل مزایای غذایی و سازگاری با انواع شرایط آب و هوایی، همچنان یکی از مهمترین منابع غذایی بشر باقی مانده است.
شالیزار برنج
شالیزار، به زمین یا محوطهای گفته میشود که برنج در آن کشت میشود. هر کشاورز معمولاً روش خاصی برای مدیریت و کشت برنج دارد؛ که امروزه بهصورت مکانیزه (اتوماتیک و نیمه اتوماتیک) با ادوات کشاورزی و دستگاهها انجام میگیرد. شالیزار به مزارع مخصوص کشت برنج گفته میشود که در آنها از تکنیکهای خاصی برای فراهم کردن شرایط مناسب برای رشد این غله استفاده میشود.
شالیزارها معمولاً در مناطق آبخیز و زمینهای صاف و هموار قرار دارند و از ویژگیهای منحصر به فردی برخوردار هستند که آنها را برای کشت برنج مناسب میسازد. برنج شالیزارهای مناطق جلگهای ایران، کیفیت متفاوتی در طعم و عطر برنج ایجاد کرده است.
اهمیت برنجکاری
برنجکاری و کشت برنج از جنبههای مختلف تغذیهای، اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و فرهنگی اهمیت دارد. شالیزارها با فراهم کردن شرایط مناسب برای کشت برنج، نقش حیاتی در تأمین غذا و توسعه اقتصادی مناطق مختلف جهان دارند. این مزارع با سیستمهای مدیریت آب و زمینهای هموار، بهرهوری و تولید برنج را افزایش داده و به حفظ منابع آب کمک میکنند. بهطور کلی اهمیت برنجکاری در موارد ذیل خلاصه میگردد.
- منبع اصلی تغذیه و امنیت غذایی
- اقتصادی و اشتغالزایی
- توسعه روستایی و محلی
- حفاظت از محیطزیست
- اهمیت فرهنگی و اجتماعی
برنجکاری و کشت برنج با تأمین امنیت غذایی، ایجاد اشتغال، حفظ فرهنگ و سنتها، و پایداری محیط زیست نقش حیاتی در زندگی بسیاری از مردم جهان ایفا میکند. اهمیت این فعالیت کشاورزی نه تنها از جنبه تغذیهای، بلکه از جنبههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز قابل توجه است. بنابراین، حمایت از کشاورزان و توسعه تکنیکهای پایدار کشت برنج برای آیندهای بهتر و پایدار ضروری است.
ارزش غذایی برنج
ارزش مواد مغذی در برنج بسیار بالاست؛ انرژی کربوهیدراتها، پروتئین، فیبر، چربی، ویتامینهای ارزشمند گروه ب، کلسیم، آهن، منیزیم، منگنز، پتاسیم، روی، و فسفر است. بنابرین، پلو یا چلو که با برنج پخته میشود، غذایی بسیار مقوی است.
در فارسی، برنج پخته اگر با حبوبات و سبزیجات و مخلفات آمیخته شده باشد، پلو نامیده میشود؛ ولی اگر بهصورت تنها یا در کنار خورشِت یا کباب یا گوشت بهکار رود، چلو خوانده میشود.
برنج بهعنوان غذای اصلی در بسیاری از کشورها مصرف میشود. این ماده غذایی منبع غنی از کربوهیدراتها است، که بخش عمدهای از انرژی مورد نیاز بدن را تأمین میکند. هر 100 گرم برنج پخته حدود 130 کیلوکالری انرژی دارد؛ و عمده این انرژی از طریق نشاسته موجود در آن تأمین میشود.
| انرژی | 365 کالری |
| قندها | 0.12 گرم |
| چربی | 0.66 گرم |
| آب | 11/61 گرم |
| تیامین (B1) | 5 درصد |
| نیاسین (B3) | 11 درصد |
| ویتامین B6 | 13 درصد |
| منیزیم | 25 میلیگرم |
| فسفر | 16 درصد |
| روی | 1/09 میلیگرم |
| کربوهیدرات | 80 گرم |
| فیبر | 1/3 گرم |
| پروتئین | 7/13 گرم |
| کلسیم | 28 میلیگرم |
| ریبوفلاوین (B2) | 1 درصد |
| ویتامین B5 | 20 درصد |
| آهن | 0/80 میلیگرم |
| منگنز | 54 درصد |
| پتاسیم | 115 میلیگرم |
برنج حاوی مقدار کمی پروتئین و چربی است، که به تعادل رژیم غذایی کمک میکند. برنج سفید و قهوهای دارای مقادیر مختلفی از ویتامینها و مواد معدنی هستند. برنج رنگی، فیبر بیشتری نسبت به برنج سفید دارد، که به هضم بهتر و کنترل سطح قند خون کمک میکند.
فواید برنج چیست؟
خاصیت برنج به طرز شگفتانگیزی زیاد است. در هر وعده از سفرههای رنگین، نوعی برنج با خورش دیده میشود. انتخاب نوع مناسب برنج و ترکیب آن با سایر مواد غذایی مغذی میتواند به بهرهمندی بیشتر از فواید آن و حفظ سلامت عمومی بدن کمک کند. این غله با توجه به تنوع و ویژگیهای منحصر به فرد خود، فواید بسیاری برای سلامتی دارد. در ادامه به برخی از مهمترین فواید برنج میپردازیم.
مهمترین فایده مصرف برنج
- منبع غنی انرژی
- هضم آسان و مفید
- فاقد گلوتن
- منبع ویتامینها
- کنترل وزن
مصرف برنج در حد اعتدال میتواند بخشی از یک رژیم غذایی متعادل باشد، اما باید توجه داشت که برنج سفید به دلیل شاخص گلیسمی بالاتر میتواند باعث افزایش سریعتر قند خون شود. بنابراین، برای بهرهمندی از مزایای کامل برنج، مصرف نوع قهوهای و ترکیب آن با منابع پروتئینی و سبزیجات توصیه میشود.
طبع شناسی برنج
بهطور کلی، برنج از نظر طبع سرد است. زمانی که برنج بهصورت آبکش پخته و مصرف شود، طبع آن سرد و خشک میشود، اما اگر به شکل کته و بدون صاف کردن آب پخته شود، خاصیت گرمی پیدا میکند. در مجموع، برنج بهطور طبیعی خشک است و اگر بخواهیم بین دو ویژگی تری و خشکی انتخاب کنیم، میتوان گفت که برنج بیشتر طبع خشکی دارد.
ارقام برنج
برنج انواع مختلفی دارد؛ ارقام برنج در بذر، بافت، ساختار، رنگ، طعم، اندازه، گوناگون است. ما در ایران، اغلب برنجها را به برنج خارجی و برنج ایرانی تقسیم میکنیم؛ چرا که تنوع و تفاوت کیفیت برنج در نوع خود دارای خاصیت منحصر به فرد است.
برنج را به گونههای متفاوتی میشناسند، برخی از آن عبارتند از: برنج اصیل، برنج چمپا یا باسماتی، برنج وحشی، برنج سیاه و سفید، برنج هندی و پاکستانی، و همچنین سایر فرآوردهها شامل: برنج قهوهای و دودی، شکسته، سبوس و آرد برنج.
عمده گونه برنج بیشتر از آن چیزی است که در بازار برنج میبینید. اکنون بیش از ۱۲۰٫۰۰۰ گونه برنج در جهان وجود دارد. سازمانهای گمرک کشورها برای ارزیابی و اخذ عوارض واردات بین ۵۰۰۰ تا ۱۸۰۰۰ انواع برنجها را تفکیک و طبقهبندی کردهاند.
گونههای جهانی برنج در انواع جاوهای، چمپا، باسماتی، بمبا، سوشی، یاس، آربوریو؛ در رنگهای مختلف برنج سفید، سیاه، سبز، قرمز، قهوهای، با تنوع زیستی برنج وحشی و همچنین تب گرم و سرد؛ با اندازههای دانه بلند، دانه متوسط، دانه کوتاه است.
برنجهای مختلفی در بازار وجود دارند که هر کدام، ویژگیهای خاص خود را دارند. برنجها از نظر اندازه و شکل ظاهری، رنگ، میزان چسبندگی، و عطر و طعم با یکدیگر متفاوت هستند. بنابرین برنجها را میتوان بر اساس عوامل مختلفی طبقهبندی کرد. از جمله مهمترین این عوامل، میتوان به نوع دانه، محل کشت، میزان نشاسته، عطر و طعم برنج اشاره کرد.
نوع دانه
برنجها را میتوان به سه دسته برنج دانه بلند، دانه متوسط و برنج دانه کوتاه تقسیم کرد. برنج دانه بلند بیشتر در آسیای شرقی کشت میشود و به دلیل چسبندگی زیاد، برای پخت غذاهای ژاپنی و چینی مناسب است. برنج دانه کوتاه بیشتر در آسیای جنوبی کشت میشود و به دلیل دانههای ریز و ترد، برای پخت غذاهای هندی و پاکستانی مناسب است. برنجهای دانهمتوسط نیز اغلب برنجهای ایرانی همچون برنج طارم را شامل میشود، مناسب غذاهای ملل است.
منطق کشت
برنج در سراسر جهان در انواع مختلفی بسته به منطقه کشت میشود. در آسیا، انواعی مانند برنج بسمتی در هند و پاکستان، یاسمین در تایلند، و ژاپنی در کشورهای آسیای شرقی رایج هستند. در آمریکا، برنج بلند دانه در ایالات متحده و کالیفرنیا کشت میشود، در حالی که در برزیل برنج دانه بلند تولید میشود. در اروپا، برنج ایتالیایی آرابوریو برای تهیه ریزوتو شناخته شده است، و در اسپانیا برای پائلا استفاده میشود. در آفریقا نیز برنج در کشورهایی مانند نیجریه و مصر برای تهیه غذاهای محلی مانند جووو رایس و پلوهای عربی کشت میشود. هر منطقه با توجه به اقلیم و نیازهای غذایی خاص خود، انواع متفاوتی از برنج را تولید میکند.
میزان نشاسته
برنجها از نظر میزان نشاسته به برنجهای پرنشاسته و برنجهای کمنشاسته تقسیم میشوند. برنجهای پرنشاسته هنگام پخت حالت خمیری پیدا میکنند و برای پخت غذاهای ایرانی مانند پلو و خورش مناسب هستند. برنجهای کمنشاسته هنگام پخت حالت دانهدانه پیدا میکنند و برای پخت غذاهای آسیایی مانند برنج چینی و برنج کته مناسب هستند. لازم بهذکر است که همین عامل نشاسته بیشتر است که موجب چاقی افراد میشود.
عطر و طعم
برنجها از نظر عطر و طعم به دو دسته برنجهای معطر و برنجهای غیرمعطر یا بدون عطر تقسیم میشوند. برنجهای معطر مانند برنج طارم و برنج صدری دارای عطر و طعم خاصی هستند و برای پخت غذاهای خاص مانند پلو ماهی و پلو زعفرانی مناسب هستند. برنجهای غیرمعطر مانند اغلب برنجهای خارجی و باسماتی عطر و طعم خاصی ندارند و برای پخت غذاهای روزانه نیز مناسب هستند.

